Ruïne woontoren met besloten hoeve Lichtenberg - Maastricht

  • Informatie
  • Gegevens
  • Documentatie
  • Media
  • Domein
  • Wikipdia

Naam:

Lichtenberg

Alternatieve benaming(en):

Ligtenberg

Adres:

Lichtenbergweg 2, Maastricht

Bezoek mogelijkheden:

1 maart t / m 31 oktober, dagelijks 10-17 uur; van 1 november t / m 28 februari, dagelijks 10-16 uur. Toegang gratis.

Omschrijving:

(RCE) (10de-eeuws fundament & verdiepingen uit de 12de en 15de eeuw) Vierkante toren van kolenzandsteen en mergel, XII-XV. Hoeve Lichtenberg, gelegen om een binnenplaats, XVIII. Poorttoren met 1816 op de sluitsteen van de poort.

Bouwtype:

Ruïne woontoren met besloten hoeve

Typologie:

Woontoren

Huidig gebruik:

Recreatieve doeleinden

Adres:

Lichtenbergweg 2

Plaats:

Maastricht

Gemeente:

Maastricht

Rijksmonument:

27976

Omvang monument:

Hoeve en ruïne

Documentatie:

  • Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Dossier Maastricht, Lichtenberg, 1969-1991, Zeist, Documentatie Historische buitenplaatsen

Literatuur:

  • Anoniem, 'De roman van de dame van Lichtenberg. Geschiedenis of legende' in: ENCI-schakels, maandblad voor het personeel der NV Eerste Ned. Cement Industrie te Maastricht, 16(1958)5, p. 4-6.
  • Anoniem, 'Nederlandse Kastelen en Landhuizen, 101, De bouwval Lichtenberg op de Sint-Pietersberg (bij Maastricht)' in: Cobouw, 18 sept. 1959.
  • Avl., 'De dobbelaar van de Lichtenberg' in: Ons Heem, 4(1955)5, p. 107-108.
  • A.V.O, 'Een wandeling naar Lichtenberg' in: De Nedermaas, 1(1922 / 23)1, p. 3-7.
  • Crassier, Louis baron de, Dictionnaire historique du Limbourg Neerlandais, de la période féodale à nos jours, 2 delen, (opnieuw gepagineerde overdruk met index uit Publications de la Société Historique et Archéologique dans le Limbourg 1930-1937), Maastricht, Van Aelst, p. 431.
  • Crassier, Louis baron de, 'Succession généalogique des seigneurs de Lichtenberg (chez Maestricht)' in: Publications de la Société Historique et Archéologique dans le Duché de Limbourg, 32(1895), p. 239.
  • Crassier, Louis baron de, 'Un mot sur Lichtenberg (1804)' in: De Maasgouw, 19(1897), p. 50.
  • Dazert, F., 'Lichtenberg, geschiedenis en legende' in: ENCI-schakels, maandblad voor het personeel der NV Eerste Ned. Cement Industrie te Maastricht, 16(1958)5, p. 1-4.
  • Hupperetz, W., B. Olde Meierink en R. Rommes (red.), Kastelen in Limburg. Burchten en landhuizen (1000-1800), Utrecht, Matrijs, 2006, pp. 361-364.
  • Kransberg, D. en H. Mils, Kastelengids van Nederland; Middeleeuwen, Haarlem, 1979, p. 234.
  • Krüll, W.J., Bibliografie van de geschiedenis van de Zuid-Limburgse kastelen en landhuizen, Heerlen, 1982, nummer 53.
  • Nispen tot Sevenaer, jhr. E.O.M. van, De monumenten van Geschiedenis en Kunst in de Provincie Limburg, 1e stuk: De monumenten in de gemeente Maastricht, aflevering 5, Den Haag, Staatsuitgeverij, 1953, p. 759-761.
  • Nuyts, J., 'De ruïne van het kasteel Lichtenberg en naaste omgeving' in: De Bouwwereld, 22(1923), p. 284.
  • Panhuysen, G.W.A., 'De ruïne Lichtenberg' in: De Nedermaas, 18(1940 / 41)3, p. 43-45.
  • De Provincie Limburg (2 delen), Deel VII in Voorlopige Lijst der Nederlandsche Monumenten van Geschiedenis en Kunst, Den Haag, 1926, p. 290.
  • Reyen, P.E. van, Middeleeuwse kastelen in Nederland, Bussum, Fibulareeks 9, uitgever C.A.J. van dishoeck, 1965.
  • Schaïk, D.C. van (e.a.), De Sint Pietersberg. Met een aanvullend gedeelte van 1938-1983, Thorn, EF en EF, Thorn.
  • Schulte, A.G. (red.), Ruïnes in Nederland, Zwolle / Zeist, Waanders / RDMZ, 1997, p. 195-196.
  • Sprenger, J., 'De ruïne Lichtenberg' in: De Maasgouw, 61(1941), p. 17-22 en 36-42.
  • Suyts, J., 'De ruïne van kasteel Lichtenberg en naaste omgeving' in: Bouwwereld, (1923), p. 284.
  • Timmers, J.J.M., 'De Sint-Pietersberg' in: De Maasgouw, 67(1948), p. 81-82.
  • Timmers, J.J.M., 'Andermaal: de Sint-Pietersberg en de ruïne Ligtenberg' in: De Maasgouw, 68(1949), p. 83-84.
  • Toussaint, A.J., Limburg ons heem, Lutterade, Fonds voor Heemkunde, 1940, 84 p.
  • Verzijl, J., 'De ruïne Lichtenberg' in: De Nedermaas, 17(1939 / 40)1, p. 8-10.

Afbeeldingen Beeldbank RCE

U kunt foto's van dit monument toevoegen op Wikimedia Commons o.v.v. rijksmonumentnr. 27976

Kasteelruïne Lichtenberg is een ruïne van een kasteel gelegen op de Sint-Pietersberg ten zuiden van het dorp Sint Pieter in de Nederlandse gemeente Maastricht. Het is een overblijfsel van een van de zeldzame hoogteburchten in de Noordelijke Nederlanden. Van het kasteel is slechts een ruïneuze donjon en een deel van de noordvleugel bewaard gebleven. Vanaf de hoog gelegen donjon heeft men een weids uitzicht over het Maasdal. In een deel van de kasteelhoeve was van 1991 tot 2018 het Sint Pieters Museum gevestigd.

Geschiedenis

Benaming

De oorspronkelijke naam van het kasteel zou "Luchtenborg" zijn geweest, wat "hooggelegen burcht" zou betekenen. Ook de Latijnse naam "Mons Lucis" komt voor, verwijzend naar een (mythisch) lichtbaken langs de Maas. Een nog onwaarschijnlijkere verklaring is dat een roofridder die op Lichtenberg woonde de voorbij reizende kooplieden van hun koopwaar 'verlichtte'.

Bouwhistorie

Met de bouw van het eerste kasteel is waarschijnlijk begonnen in 1212 tijdens de Luiks-Brabantse oorlogen door de prins-bisschop Hugo II van Pierrepont. Hij gebruikte hiervoor de fundamenten van een in de 10e eeuw gebouwde donjon. Hiermee is de uit vuursteenblokken en kolenzandsteen gemaakte onderbouw van de ruïne wellicht een van de oudste nog zichtbare kasteelrestanten in Nederland. In de 12e en 15e eeuw werd de donjon uitgebreid met twee extra verdiepingen. Het kasteel zelf werd omstreeks 1400 gebouwd en is in de 15e en 16e eeuw meerdere keren uitgebreid.

Bij het beleg van 1673 en 1676, tijdens de Hollandse Oorlog, werd het kasteel verwoest, maar daarna weer hersteld. In 1740 was het kasteel nog bewoond, maar na een brand in 1747 was het geheel in verval geraakt. De brand was mogelijk een gevolg van inkwartiering voor en na de Slag bij Lafelt. Op het kasteelterrein werd daarna een gesloten hoeve gebouwd, waarvan het woonhuis nog bestaat. Het poortgebouw met geknikt schilddak en de hierbij gelegen stallen zijn in 1816 gebouwd.

In 1904 werd een ijzeren trap met een houten platform aangebracht in de ruïnetoren en kreeg de toren de functie van uitzichttoren — een belvedère. In 1921 ging het eigendom over naar de "Société Anonyme Fabrique Portland et Briquetterie de Raevels" de latere ENCI (Eerste Nederlandsche Cement Industrie). Door de bouw van de ENCI-fabriek en de afgravingen uit de Sint-Pietersberg ten behoeve van de mergelwinning voor de cementfabriek staat de huidige hoeve Lichtenberg en ruïne enigszins geïsoleerd en als het ware op een steile kale rotspartij met bijna loodrechte verticale wanden.

In 1985 werd de ruïne geconsolideerd en de bijgebouwen gerestaureerd.

Bewoningsgeschiedenis

De oudste vermelding van bewoners dateert uit 1267, toen de familie Lichtenberg het kasteel bewoonde. Mogelijk waren zij tevens de eigenaren van de Poort van Lichtenberg in de Bredestraat in Maastricht, vermeld in 1294. Andere bewoners waren Jan Happart uit Wyck en Rogier Bock (in 1410). De kleindochter van Bock trouwde in 1439 met Johan van Eynatten, heer van Neubourg bij Gulpen. Deze herbouwde het kasteel en breidde het verder uit. Ook bouwde hij in 1455 een kluizenarij bij het kasteel, die later tot observantenklooster werd verheven (zie: Slavante). In 1568 vestigde Alva zijn tijdelijke hoofdkwartier op de Lichtenberg en bij het beleg van 1632 streek de Staatse bevelhebber Pinssen van der Aa er neer. In 1659 kwam het domein in bezit van de familie Von Schaesberg, die tot eind 18e eeuw eigenaar bleef, ook toen het eigenlijke kasteel in 1747 door brand was verwoest. De laatste adellijke bewoners van Lichtenberg waren August Fréderic Antoine Marie, Graaf van Schaesberg (1730–1804) en Isabelle, barones van Cortenbach.

In 1809 verkocht de Franse administratie het geconfisqueerde bezit Lichtenberg aan Christiaan Coenegracht, burgemeester (maire) te Maastricht. Zijn kleindochter Maria Christina Sara Dorothea Coenegracht bewoonde het goed vanaf haar huwelijk in 1862 met Hubertus Theodorus Laurentius Straetmans.

Beschrijving

Kasteelruïne

Het onderste deel van de torenruïne, bestaande uit kolenzandsteen en vuursteenblokken, dateert mogelijk uit de stichtingsperiode (1212). In de toren is een stalen trap geplaatst, die naar een uitzichtplatform leidt. De aan de donjon vast gebouwde noordvleugel van Limburgse mergel kwam mogelijk in de 15e eeuw tot stand. De rode verkleurung van de mergel herinnert aan de brand van 1747.

Kasteelhoeve

Hoeve Lichtenberg is een grote vierkantshoeve, gelegen om een binnenplaats. De noordzijde bestaat uit de kasteelruïne. De zuid- en westvleugels zijn grotendeels 18e-eeuws. In de poorttoren is een sluitsteen met het jaartal 1816 aangebracht. De grote schuur op de rand van de oosthelling dateert uit 1870.

Ruïne Lichtenberg in de kunst

De romantisch gelegen kasteelruïne, hoog boven de Maas op de helling van de Sint-Pietersberg, inspireerde tal van kunstenaars, vooral in de 19e eeuw. Ook de Fransman Prosper de la Barrière raakte er door geïnspireerd. In het boekwerk Voyage pittoresque dans le Royaume des Pays-Bas, in 1825 te Brussel uitgegeven door Jean-Joseph de Cloet, waren twee lithografieën van de ruïne opgenomen van de hand van Jean-Baptiste Madou. De Maastrichtse amateur-historicus en tekenaar Philippe van Gulpen legde de ruïne zeker vijfmaal met zijn pen of potlood vast.

Trivia

  • De nabijgelegen hoeve Zonneberg ontstond in 1873 toen de pachter Emanuel Duchateau ruzie kreeg met de eigenaar van de Lichtenberg. De naam Zonneberg is gekozen naar analogie van Lichtenberg.
  • Tijdens de Eerste Wereldoorlog konden inwoners van Maastricht vanaf het uitzichtplatform in de toren het strijdtoneel volgen net over de grens in Wezet (Visé).
  • In de kasteelhoeve kan men sinds enige jaren overnachten.

Ga naar Wikipedia.

De Lichtenberg is gelegen aan de steile oostrand van de Sint-Pietersberg ten zuiden van Maastricht en is daarom slechts van een zijde te benaderen. Een laan voert naar de weg Maastricht-Luik. Door de ligging hoog boven het Maasdal zal de Lichtenberg een grote symboolfunctie hebben gehad. Het kasteel ligt nu aan de rand van een groeve van de ENCI.

De bouwval van de rechthoekige toren die onderdeel uitmaakt van de boerderij Lichtenberg op de Sint-Pietersberg is samen met de burchtruïne van Valkenburg het enige overblijfsel van een hoogteburcht in Nederland. Lichtenberg zou gebouwd zijn ter bescherming van het Luikse grondgebied en was symbolisch als teken van weerbaarheid hoog boven Maastricht zichtbaar.

De burcht werd een leengoed en bij het kasteel ontstond het gehucht Sint-Pieter dat zijn naam zou geven aan de berg waarop het kasteel is gelegen. Voordien werd de Sint-Pietersberg de Huisberg genoemd.

Hoe het kasteel er in de zeventiende eeuw uitzag is aan de hand van topografische tekeningen enigszins te reconstrueren. Het kasteelterrein was ommuurd. Om het terrein lag vermoedelijk een droge gracht.

Op de plaats van het kasteel werd in de tweede helft van de achttiende eeuw een kasteelhoeve gebouwd.

De uitbreidingen zijn af te leiden uit de verschillen tussen de Tranchotkaart uit 1806 en het eerste kadastrale minuutplan van omstreeks 1830. De oost- en de zuidvleugel zijn in 1870 vernieuwd. Na jaren van matig onderhoud werd in 1985 enig herstel uitgevoerd. In 1993 zijn de tegen de hoeve aangebouwde schuurtjes verwijderd.

Nu nog te zien:



Context:

Gelegen aan de steile oostrand van de Sint-Pietersberg, tegen de westkant van de Maas